In De tijdloze collectie zetten we elke maand een bijzonder en uniek stuk antiek in de schijnwerpers. We onderzoeken de herkomst, het vakmanschap en de betekenis van deze unieke stukken en ontdekken wat ze zo waardevol maakt op de antiekmarkt. Deze maand: de toverlantaarn
Het eerste massamedium
De Lanterna Magica of toverlantaarn werd ontwikkeld in de 17e eeuw en wordt wel eens de voorloper van de moderne cinematografie genoemd. Met het toestel konden doorzichtige afbeeldingen op een wand geprojecteerd worden. Het toestel werd uitgevonden door de Nederlandse wiskundige en astronoom Christiaan Huygens (1629-1695). In 1659 vervaardigde hij een projectielantaarn met een drievoudige lens. Hierdoor konden verschillende bewegende afbeeldingen na elkaar geprojecteerd worden waardoor een illusie van beweging ontstond. Huygens bleek echter niet echt enthousiast te zijn over zijn uitvinding en zou tijdens zij leven alles in het werk zetten om niet geassocieerd te worden met de toverlantaarn. Toen de Franse koning Lodewijk XIV een demonstratie vroeg van het nieuwe apparaat weigerde Huygens botweg een exemplaar van het toestel naar Versailles te sturen.
Tot de tweede helft van de 18e eeuw werd de toverlantaarn vooral gebruikt door wetenschappers maar al snel kreeg het apparaat een eerste commerciële toepassing. De zogenaamde Luikerwalen, reizende artiesten uit Wallonië en Luik, trokken het hele land door om voorstellingen te geven op kermissen en jaarmarkten. Vanaf 1800 werden de voorstellingen een stuk professioneler. De lantaarnist ging niet langer naar de mensen toe maar het publiek kwam naar hem toe. De projecties gebeurden vanaf nu ook op een wit doek, waarmee meteen de link kan gelegd worden naar de moderne cinema. De voorstellingen van de Belg Etienne-Gaspard Robert waren heel berucht. In zijn fantasmagorieën speelden geesten en spoken een hoofdrol. De projecties gingen gepaard met allerlei spectaculaire effecten: rookwolken, bliksemflitsen en donderende geluiden joegen de argeloze toeschouwers de stuipen op het lijf.
In de 20ste eeuw werden de toverlantaarns verder gecommercialiseerd. Tijdens het interbellum vervaardigde het Britse bedrijf Ensign in opdracht van Walt Disney een speelgoed toverlantaarn waarmee plaatjes geprojecteerd konden worden met afbeeldingen uit de vroege Mickey Mouse films. De lantaarns bleven tot ver in de jaren 1970 een populair geschenk voor kinderen
Toverlantaarns op de antiekmarkt
Toverlantaarns waren relatief makkelijk te bouwen en heel wat rondtrekkende reizigers maakten hun eigen lantaarn en bijhorende projectieplaatjes. De toestellen hadden het dan ook vaak hard te verduren wat meteen verklaart waarom er relatief weinig oudere exemplaren op de antiekmarkt beschikbaar zijn. Toch blijken deze toestellen ondanks hun zeldzaamheid nog vrij betaalbaar. Een Nederlandse toverlantaarn uit de tweede helft van de 18e eeuw ging op 21 januari 2020 bij Sotheby’s onder de hamer voor 8,750 GBP. De meer recente exemplaren uit de late 19e eeuw zijn echter een stuk goedkoper en kunnen nog steeds op de kop getikt worden voor bedragen tussen 300 en 600 EUR. De projectieplaten zelf worden wel nog verzameld. Hierbij speelt vooral de kwaliteit van de afbeeldingen een primaire rol. Het MAS in Antwerpen heeft een deelcollectie met maar liefst 765 toverlantaarnplaatjes waarvan de oudste dateren uit het begin van de 19e eeuw.
Het diafanorama
Het diafanorama werd bijna gelijktijdig met de toverlantaarn uitgevonden, maar was door de hoge kostprijs een stuk minder verspreid. Het bijzondere hiervan is dat de voorstelling op verschillende platen werd aangebracht die achter elkaar werden gemonteerd in een houten lijst. Aangezien de verf vrij dun werd aangebracht zijn de afbeeldingen enigszins doorschijnend waardoor er een uitzonderlijke dieptewerking ontstaat wanneer deze worden belicht. Het diafanorama werd rond het midden van de 18e eeuw populair maar bleef in tegenstelling tot de klassieke toverlantaarn een exclusieve liefhebberij die enkel was weggelegd voor de meer geprivilegieerde gelederen van de toenmalige maatschappij. Hoewel de platen in de eerste plaats een informatieve functie hadden, waren ze vaak zo mooi beschilderd dat ze ook een artistieke waarde hadden. Algemeen wordt aangenomen dat het diafanorama werd gebruikt om historische verhalen uit te beelden. Zo bevat de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam een paar spectaculaire glasplaten van de Romeinse keizer Nero die neerkijkt op het brandende Rome. Aangezien de platen onderling verwisselbaar zijn konden er voortdurend nieuwe invalshoeken gecreëerd worden.
Door de kwetsbare drager zijn diafanorama heel zeldzaam en komen we ze bijna niet meer tegen op de hedendaagse antiekmarkt. De mooiste exemplaren vinden we dan ook vooral terug in musea.
